Een naam die even niet te binnen schiet. Vergeten waarom je naar boven liep. Of je sleutels kwijt zijn terwijl ze gewoon in je jaszak zitten. Het overkomt bijna iedereen en zeker wanneer we ouder worden, kan het geheugen wat minder scherp worden.
Maar wanneer is vergeetachtigheid niet meer gewoon vergeetachtigheid? En welke veranderingen kunnen wijzen op beginnende dementie?
Dementie ontstaat meestal geleidelijk. Juist daardoor zijn de eerste signalen niet altijd gemakkelijk te herkennen. Vaak merkt de omgeving eerder dat er iets verandert dan degene om wie het gaat.
Wat is dementie?
Dementie is geen afzonderlijke ziekte, maar een verzamelnaam voor verschillende aandoeningen waarbij de hersenen steeds minder goed functioneren. De ziekte van Alzheimer is de bekendste en meest voorkomende vorm. Andere vormen zijn bijvoorbeeld vasculaire dementie, Lewy body dementie en frontotemporale dementie.
Dementie heeft bovendien niet alleen met het geheugen te maken. Ook taal, gedrag, oriëntatie, concentratie en het vermogen om dagelijkse handelingen uit te voeren kunnen veranderen.
De verschijnselen verschillen sterk per persoon. Toch zijn er een aantal signalen die relatief vaak voorkomen.
1. Steeds vaker recente gebeurtenissen vergeten
Iedereen vergeet weleens iets. Bij dementie gaat het meestal om geheugenproblemen die steeds vaker voorkomen en het dagelijks leven beginnen te beïnvloeden.
Iemand kan bijvoorbeeld vergeten wat er die ochtend is besproken, terwijl gebeurtenissen van tientallen jaren geleden nog moeiteloos worden verteld.
2. Steeds dezelfde vraag stellen
Een ander herkenbaar signaal is het meerdere keren stellen van dezelfde vraag of het opnieuw vertellen van hetzelfde verhaal.
Voor familieleden kan dat in eerste instantie lijken op verstrooidheid. Wanneer het regelmatig gebeurt en iemand niet meer weet dat een gesprek kort daarvoor al heeft plaatsgevonden, kan er meer aan de hand zijn.
3. Moeite krijgen met vertrouwde dagelijkse dingen
Handelingen die jarenlang vanzelfsprekend waren, kunnen ineens ingewikkeld worden.
Denk bijvoorbeeld aan:
-
koffiezetten met het bekende koffiezetapparaat;
-
de televisie bedienen;
-
internetbankieren;
-
een vertrouwd recept bereiden;
-
medicijnen op het juiste moment innemen.
Vooral wanneer meerdere alledaagse taken steeds meer moeite kosten, is het verstandig hier aandacht aan te besteden.
4. De weg kwijtraken op bekende plaatsen
Niet precies weten waar de auto geparkeerd staat, kan iedereen overkomen. Anders wordt het wanneer iemand verdwaalt in de eigen buurt of niet meer weet hoe hij of zij op een vertrouwde plek is gekomen.
Ook moeite met tijd komt voor. Iemand kan bijvoorbeeld niet goed meer weten welke dag, maand of welk seizoen het is.
5. Moeite hebben met woorden en gesprekken
Bij beginnende dementie kan taal veranderen. Iemand zoekt vaker naar gewone woorden, gebruikt een vreemd woord voor een bekend voorwerp of raakt tijdens een verhaal de draad kwijt.
Ook het volgen van een gesprek met meerdere mensen kan moeilijker worden.
6. Spullen op vreemde plaatsen terugvinden
Een bril in de koelkast, de afstandsbediening in een keukenkastje of sleutels op een plek waar ze normaal nooit liggen.
Iedereen legt natuurlijk weleens iets verkeerd neer. Het wordt opvallender wanneer dit regelmatig gebeurt en iemand niet meer kan reconstrueren hoe het voorwerp daar terecht is gekomen.
Soms kan dit ook tot achterdocht leiden: iemand denkt bijvoorbeeld dat een ander de verdwenen spullen heeft weggenomen.
7. Meer moeite met plannen en overzicht houden
Dementie kan het moeilijker maken om verschillende stappen achter elkaar uit te voeren.
Een afspraak plannen, boodschappen doen, rekeningen betalen of een reis organiseren kan daardoor ineens veel ingewikkelder worden dan vroeger.
Dit is een belangrijk signaal omdat het niet direct als geheugenprobleem wordt herkend.
8. Zich steeds meer terugtrekken
Iemand die altijd graag onder de mensen was, kan sociale activiteiten steeds vaker vermijden.
Dat hoeft niet te betekenen dat iemand geen behoefte meer heeft aan gezelschap. Een gesprek volgen of verbergen dat bepaalde dingen niet meer lukken, kan vermoeiend of onzeker maken.
Daardoor worden verjaardagen, verenigingen of andere sociale activiteiten soms bewust vermeden.
9. Verandering in gedrag of karakter
Dementie kan ook invloed hebben op iemands persoonlijkheid. Een rustig persoon kan bijvoorbeeld sneller geïrriteerd raken. Iemand kan angstiger, wantrouwender of juist opvallend onverschillig worden.
Ook stemmingswisselingen, ontremd gedrag en minder initiatief kunnen voorkomen.
Dit soort gedragsveranderingen kunnen bij sommige vormen van dementie zelfs eerder opvallen dan geheugenproblemen.
10. Onrust en veranderingen in het dag- en nachtritme
Slaapproblemen en onrust kunnen eveneens voorkomen. Iemand kan 's nachts wakker worden en denken dat het ochtend is, overdag veel slapen of 's avonds juist onrustig worden.
Bij verder gevorderde dementie kan het onderscheid tussen dag en nacht steeds moeilijker worden.
Vergeetachtig zijn betekent niet automatisch dementie
Een belangrijk verschil is dat normale vergeetachtigheid meestal hinderlijk is, maar het zelfstandig functioneren niet ernstig belemmert.
Je kunt bijvoorbeeld een afspraak vergeten, maar later alsnog bedenken dat je hem had. Bij dementie kan iemand vergeten dát er überhaupt een afspraak bestond.
Bovendien kunnen geheugen- en concentratieproblemen allerlei andere oorzaken hebben. Denk aan stress, slecht slapen, depressieve klachten, bepaalde medicijnen, vitaminetekorten of andere lichamelijke aandoeningen.
Daarom kun je op basis van een aantal symptomen zelf nooit vaststellen dat iemand dementie heeft.
Dementie op jongere leeftijd
Hoewel dementie vooral voorkomt bij ouderen, kunnen ook mensen jonger dan 65 jaar dementie krijgen.
Bij jongere mensen zijn geheugenproblemen niet altijd het eerste dat opvalt. Veranderingen in gedrag, problemen op het werk, moeite met organiseren of veranderingen in taal en communicatie kunnen eerder zichtbaar zijn.
Daardoor duurt het soms langer voordat aan dementie wordt gedacht.
Wat kun je doen als je je zorgen maakt?
Wanneer verschillende veranderingen langere tijd aanhouden of duidelijk erger worden, is het verstandig om een afspraak met de huisarts te maken.
Dat geldt zowel wanneer je veranderingen bij jezelf merkt als wanneer je je zorgen maakt over je partner, vader, moeder of iemand anders in je omgeving.
Het kan helpen om vooraf concrete voorbeelden op te schrijven. Bijvoorbeeld wanneer iemand verdwaalde, afspraken vergat of bepaalde dagelijkse handelingen ineens niet meer kon uitvoeren.
Een huisarts kan vervolgens beoordelen of verder onderzoek nodig is. Daarbij kunnen geheugentesten worden gebruikt en kan zo nodig aanvullend onderzoek of een verwijzing naar een specialist volgen.
Zelfstandig blijven leven met dementie
Een diagnose dementie betekent niet dat iemand onmiddellijk zijn zelfstandigheid verliest. Veel mensen wonen na een diagnose nog lange tijd zelfstandig thuis.
Wel kan het verstandig zijn om tijdig na te denken over extra ondersteuning en veiligheid.
Structuur in de dag, vaste plekken voor belangrijke spullen, hulp bij medicatie en regelmatig contact met familie kunnen daarbij helpen. Ook technische hulpmiddelen kunnen ondersteuning bieden.
Een GPS-horloge of personenalarm kan bijvoorbeeld een extra hulpmiddel zijn voor iemand die zelfstandig naar buiten gaat. Via een SOS-knop kan contact worden opgenomen met familie of een andere contactpersoon en bij een GPS-horloge kan de locatie worden bekeken wanneer iemand de weg niet meer weet.
Zo'n hulpmiddel voorkomt dementie natuurlijk niet en vervangt ook geen persoonlijke zorg of toezicht. Het kan wel bijdragen aan een gevoel van veiligheid en eraan helpen dat iemand langer zelfstandig op pad kan blijven.
Neem veranderingen serieus, maar trek niet te snel conclusies
Een keer een naam vergeten of de sleutels zoeken is geen reden om direct aan dementie te denken.
Belangrijker is het patroon: komen problemen steeds vaker voor, worden ze erger en beginnen ze invloed te krijgen op het dagelijks functioneren?
Dan is het verstandig om niet te lang af te wachten en de veranderingen met de huisarts te bespreken. Een vroege diagnose kan duidelijkheid geven en maakt het mogelijk om tijdig passende ondersteuning en zorg te organiseren.
Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je zorgen over geheugenproblemen of mogelijke dementie? Bespreek deze dan met de huisarts.
